Dziesięć minut, może piętnaście
Tej grudniowej nocy zwarł mi pokój. Ziemia nie tąpnęła, ale nagle czasy się zlały i nalazły na siebie. I tak właśnie, siedząc na łóżku, zaczęłam siedzieć koło matki. A koło matki siedziała babka, za którą jeszcze inne kobiety. Tamtych nie znałam, ale po wysuniętej do przodu brodzie, którą to parłyśmy naprzód w naszej rodzinie od wieków, mogłam się domyślić, że to matki babek, babki babek. Nie zliczę.
W pierwszej chwili przeraziłam się ciasnotą; każda z nas ma rozłożyste biodra. Szerokie miednice od dostarczania siebie wzajemnie rozsiądą się na łóżkach, krzesłach, zydlach. Ciężkie piersi wessą powietrze, zagarną światło. I te brody, na których mogłybyśmy sobie wieszać halki.
Na dodatek z jednej kapie. Rusza chodakami, a w nich chlupie, aż mnie ciarki przechodzą. Przecież boję się wody, a ta przylazła i na dywan z Ikei leje mi breją z rzęsą. Już mi się jezioro tu robi, a ja nawet stopy nie włożę tam, gdzie nie widzę dna. Druga wyfiokowana, gdyby to był schyłek poprzedniego wieku, pewnie najmodniejsza w tym pokoju, chociaż jeśli spojrzeć z bliska, przyłożyć oko do tych jej fatałaszków, to znalazłabym i dziury po molach, i pajęczynę, wyszczerbiony kołnierzyk, naddarte futerko. Wszystko stare, zatęchłe i śmierdzące.
Patrzę na nasze dłonie, na ich dłonie, mocne. Niektóre chyba nie myły paznokci od stuleci, ziemia im leci spod szponów, paprze się w tej wodzie, co spływa po tej starej. W pokoju pachnie sianem, oborą, małymi kociętami, ale i trupem. Żyję tylko ja. Od mojej mamy czuję jednak ciągle tylko amol i sernik, a przecież też od dwóch tygodni jest proszkiem w urnie koloru zielonego, bo to jej ulubiony.
Wszystkie jakieś takie jesteśmy osowiałe, każda boi się coś powiedzieć, zagaić. Niektóre szepczą. Ale wiem, że jak nam trema minie, to się gęby otworzą, bo mamy nieźle gadane. Już się trochę boję, jak tu będzie głośno i pewnie gderliwie.
Ale zanim do tego spotkania doszło, po prostu bardzo płakałam. Śmierć widocznie lubi wodę.
Ten grudzień był taki, że nic się nie chciało porządnie zmienić w stan twardego skupienia. Nie mogłam sobie znaleźć miejsca, bolało mnie biodro, bolała szyja. Miałam wszystkie objawy wejścia w prawdziwą dorosłość, taką bez matki. Po prostu obudziłam się i dowiedziałam, że mam matkę śmiertelną. Jak nie płakać w takim przypadku? Nad sobą przede wszystkim, że mi przyszło dojrzewać w okolicach pięćdziesiątego roku życia. Miałam wrażenie, że świat chce nadrobić wszystkie końce świata ogłoszone w mediach, jakby miał je zaległe. Inkaskie, nostrodamusowe, baby wangi, a najgorsze, że mój własny. Umarła mi matka.
Nie jest to dno ostateczne, ale właśnie powolne opadanie, a ciężar spódnic, nasiąkających ubrań i żalu ciągnie mnie na dno. A przecież były znaki. Od kilku lat już mi się mama rozrzedzała. Stawała się lurą z matki.
Najpierw przeciekały jej przez palce godziny. Dzwoniła do mnie w nocy i życzyła dobrego dnia, potem o poranku nie odbierała telefonów, bo była pewna, że to niedzielna noc. „Zlewa mi się, córuś, zupełnie, nie wiem, jakoś tak, czy środa jest, czy październik”.
Mówiłam: spokojnie, mamo, mamy to wszyscy. Układałam przecież konstrukcje z kalendarzy i list, w telefonach pisałam notatki, a i tak nie pamiętałam, czy budziłam do pracy, czy po pracy. Normalna sprawa. Normalny upływ bez wpływu.
Śmiałyśmy się, że no tak, no tak to już jest, jak człowiek ma na głowie tyle. Chociaż powinnam się rzeczowo zastanowić, ile ona ma na swojej. Bo była już długo na emeryturze. Kot jej zdechł, opłakałyśmy go, a jego sztywne ciało okadziłyśmy paczką papierosów. Poza tym: to podlać pelargonie, kupić chleb, mleko, te papierosy, pogadać z Chrzanową spod siódemki, no i oczywiście trzymać oczy na pulsie świata, nie wyłączając TVN24. Terminy lekarzy pilnowałam ja.
Potem mama zaczęła wypominki. Za każdym razem, gdy dzwoniłam, lał się potok wyrzutów: że kiedy to ostatnio był kontakt matka–córka? Czy nie pamiętam o rodzicielce, czy już w sercu nie mam ani litości, ani zmiłowania do matki, kto mnie tak wychował? Bo nie ona. Kiedy ostatni raz… I wtedy cięłam to jednym słowem: WCZORAJ.
A ona milczała i mówiła: „No może, nie pamiętam, nie będziemy się liczyć przecież. Dla ciebie wczoraj, a dla kochającej matki wieki, sama zobaczysz, jak czas płynie, sama zobaczysz, jak dożyjesz”. Wzdychałam w słuchawkę i pozwalałam jej opowiedzieć mi dokładnie to samo, co opowiadała wczoraj. Pelargonie, wiadomości z telewizji, zakupy, informacje o tym, kto na osiedlu umarł, a kto jeszcze kurczowo trzyma się poręczy.
A potem się już wszystko zdeformowało w ustalonym latami porządku. Telefony w nocy, telefony do pracy, telefony przed pracą. Przyjeżdżałam do niej, kiedy mogłam, i patrzyłam w jej mokre oczy, a one coraz bardziej przypominały kolorem wodę po kwiatkach. Ostre kontury jej twarzy stawały się coraz bardziej plastyczne. Czułam, że mogłabym ją całą ugniatać, a ona przybierałaby kształty pod moimi rękami. Ciasto z matki. Gdyby dodać jej więcej wody, kleiłaby mi się do palców; podsypać mąką – a sztywniała i znów była sobą.
Czasem mówiła do mnie „córciu”, jak kiedyś, a czasem wołała do mnie: „mamusiu, mamusiu”, a ja do tego ciasta z matki sypałam tynk rozsądku – niech znowu będzie w zasadach i twardnieje jej serce. „Mamo, to ja, córka”.
Nie mogłam znieść, że płacze ze wzruszenia, oglądając reklamy z dziećmi. Opowiadała wtedy, że ona tak nie miała, że jej matka umarła na serce, gdy była mała. Wiedziałam to wszystko, ale teraz każdego dnia dokładała brutalny szczegół: że serce przepełniło się goryczą od powojennej biedy, że nie mieściło się między zgruchotanymi od ciężkiej roboty żebrami, że w końcu zostało otrute jadem, złośliwością złych ludzi, którzy zazdrościli matce żywego męża i starego zegara z szabru.
Im dłużej to trwało, tym mama schodziła głębiej i głębiej w szaro-białe fotografie. Raz miała lat dwanaście i już była bez matki, raz miała lat pięć i jeszcze biegała pasać dwie gęsi, a mama jej mówiła, żeby wytarła stopy z gnoju.
Pod koniec tego listopada moja mama była już bardzo, bardzo mała i była już bardzo, bardzo dawno. Świat szykował się do nowego roku, a ona przygotowywała się na powrót do kiedyś. A potem po prostu umarła. Trzymałam jej głowę na kolanach, mówiłam do niej: „śpij, córeczko, śpij, mamusiu, śpij, wnusiu”. A potem poszłam płakać na dywan.
Dzisiaj właśnie znowu miałam popłakać. Tak mówiła terapeutka, żebym wyznaczyła czas na żal, smutek i te łzy strumieniami. To go sobie wpisałam w kalendarz i jeszcze ustawiłam timery w komórce. Okazało się, że żałoba to też coś, co należy zaplanować. Człowiek, żeby normalnie funkcjonować, to znaczy pracować, pomnażać, pomnażać, płacić za towary i usługi, musi sobie wygospodarować czas i przestrzeń na dramat. Więc dziesięć minut dziennie na żałobę i płacz. No może piętnaście na początku. To coś jak chodzenie na jogę albo może na taką siłownię, tylko że ja trenowałam mięsień spokoju i akceptacji. Góra-dół dźwigałam w sobie pogodzenie się z naturalną koleją rzeczy, siłowałam się z samotnością. I brakiem. Przez piętnaście minut dziennie.
A teraz matka siedziała koło mnie na łóżku i paliła papierosa, chociaż wiedziała, że nie lubię, gdy robi to w sypialniach.
– Mamo, co wy tu robicie?
– Kto wy? Co ty nagle mi tu wyjesz… – już zirytowana.
Wy znaczy one – tą brodą naszą wspólną wskazałam na resztę kobiet; niektóre zaczynały ze sobą po cichutku rozmawiać. Jedna taka, bosa, dłubała w ranie innej takiej, która niby lepiej ubrana, ale nogi osłonięte szmatami, a pod szmatami ropa. Smród doleciał aż do mnie. Rana widocznie już od dawna zakażona, szmaty ugnojone.
– Mogłabyś mieć więcej szacunku dla rodziny, dla matki, dla babek, nie tak cię wychowałam.
Mama, nagle sprawna, dziarska, wstała, zgasiła papierosa do osobistej, torebkowej popielniczki. Podeszła i delikatnym ruchem odwinęła tamtej szmaty.
– Dajże jakiejś wody utlenionej, co się tak patrzysz…
Przy tamtej już zbierało się kółko pomocnych dłoni, chociaż większość potrzebowałaby najpierw mycia. Przyniosłam octenisept. Widziałam, że nie wiedzą, jak tego użyć; chociaż było mi niedobrze, psiknęłam na ranę.
– Ale co wy tu robicie… – uparcie drążyłam temat. Zostawiłam je z nogą, dałam nowy bandaż. Aż za dużo nas tam było do pomocy.
– Jesteśmy przecież…
Mama zaciągnęła się nowym papierosem, wydmuchała gdzieś za siebie i pogłaskała po twarzy moją babkę, która siedziała z zamkniętymi oczami, a ja trochę się bałam, że tej znowu serce pęka. Ale tym razem na moich oczach.
– Ryczałaś, to jesteśmy, jak byłyśmy. – Mama przykryła babcię kocem. Ten gest sam w sobie był zrobiony z wełny. Szorstki, ale jednocześnie miękki i ciepły.
Popatrzyłam na nie wszystkie: niby podobne, a inne, a poza brodą – ten tik okiem, ta ręka, która przygładza fałdę – jak moja. To taka drobnica, pomyślałam, a jednak nie da się oszukać, że z jednej krwi. Mały palec u nogi ze zdeformowanym paznokciem, szpiczaste uszy, włosy mocne i nawet w tym samym miejscu jakby siwieć zaczynały. A bruzda na policzku, której starałam się pozbyć kwasem i laseroterapią – u każdej na starość ta sama, jakbyśmy wszystkie pozowały do reprodukcji Matki Boskiej Częstochowskiej.
– A ta, co kapie, co ona?
– To już nie pamiętam która, z której strony, ale ta się utopiła, no widzisz przecież, przyszła tu z tym swoim nieszczęśliwym topielstwem. Mówiło się o niej w rodzinie, że tak uciekała przed żołnierzami, że wlazła do rzeki, ciężkie widzisz chodaki, spódnica, i popłynęła. Mówiłam ci.
– Nie słuchałam.
– A która jest godzina?
– Nie wiem, a to ma jakieś znaczenie?
– Zależy. Dla ciebie pewnie ogromne, dla nas właściwie żadne, ale tak kiedyś tego pilnowałaś, że może chcesz wiedzieć. Muszę mamie leki podać na serce.
– Twojej? Przecież już pękło.
– Naprawdę nie wiem, jak cię wychowałam. To podaj plaster może.
Poczułam, że też muszę zapalić, bo od dłuższej chwili zazdroszczę mojej matce tego dymu w płucach i tego realnego oglądu sytuacji. Te docinki o wychowaniu rozlewały mi się gęstym miodem, dobrze smakowały, chociaż kiedyś czułam w nich jad, a teraz pojęłam jakąś lepką przyjemność.
Miałam je tu wszystkie, imion nie spamiętam: Władysławy, Kazimiery, Weroniki i Hanny. Bida z nędzą raczej; gdybym wszystkim zliczyła zęby, to może by się komplet uzbierał. Ale z drugim, no może trzecim wdechem papierosa poczułam czułość i to wzruszenie, którego matce pod koniec życia tak skąpiłam. Sama zwilgotniałam. Oczy mi się rozbełtały, gdy patrzyłam, jak jedna drugiej opłukuje rany. Mama podeszła do topielicy, wylała jej z chodaków wodę, wyłuskała z włosów jakieś zielsko, zgniłki. Te wszystkie ręce, paznokcie połamane, włosy rozczochrane, szorstkie ruchy, a jednak pełne opieki. W pokoju gęstniało od czynności, od poleceń, ale i spokojnych zapewnień.
Jedna w kącie zaczęła śpiewać i chociaż był to głos zardzewiały, a słuchu żadna z nas nie miała, zaczęłyśmy nucić. Okazało się: znam i słowa, i melodię. Ale dało mi to jakąś odwagę kontaktu, bo przecież byłam u siebie.
Podeszłam nieśmiało do babki, dotknęłam serca. Babka spojrzała na mnie z wdzięcznością; myślę: wiem, co czujesz, bo sama ledwo miesiąc temu latałam z holterem. Takieś mi przekazała dziedzictwo: arytmia, zegar z szabru. Tyle od was dostałam: lęki przed wodą, przed raną, przed żołnierzami, wstręt do przemocy, do zimna. Widzę, jakie okutane wszystkie, niedogrzane, wiecznie szukające, gdzie przysiąść przy piecu i czym opalić. Chciałabym im powiedzieć, że i ja o siebie nie zadbałam w tych czasach, bo zamiast centralnego mam gazowe, czasem elektryczne, i sen mi z powiek spędza zarabianie pieniędzy na ten sakramencko drogi opał, a moim luksusem jest nieschodzenie zimą poniżej siedemnastu stopni.
Ta elegancko ubrana, najbardziej miastowa, pokuśtykała właśnie na fotel.
– Praprababka z Ameryki. Widać po manierach, prawda? – Mama naszą brodą machnęła z dumą w jej stronę. Tak lubiła kiedyś podkreślać tę amerykańską tożsamość, zresztą i ja z nią latałam jak z watą cukrową na patyku po podwórku, gdy byłam mała. Miałam babki i ciotki w Ameryce, to chyba coś znaczyło. A teraz zatroskana patrzyłam, czy mi się wszy ze statku i z praprababki nie rozbiegną po pokoju, a pluskwy nie złożą jaj w poduszkach.
Pomyślałam, że może im wszystkim naparzę herbaty, ale właściwie nic nie wiem: na ile one tu, na kiedy, czy może teraz wszystkim trzeba będzie jeść dawać; nie starczy mi ani na to ogrzewanie, ani na zakupy w Lidlu. Ale one już wszystkie zajęte sobą, a i na mnie coraz częściej patrzyły. Ta od wody podeszła i poprawiła mi łańcuszek na szyi, ta z owiniętą raną zaczęła się krzątać, składa mi ubrania na krześle. No, teraz myślę: może będzie z nich pomoc. Mama coraz bardziej zadowolona. Czuję, że moje mięśnie opuszcza cała resztka siły, jaką miałam. I robi się cieplej, a przecież nie podkręcałam kaloryferów.
Oczy mi powoli zachodzą jakąś mgiełką. Może to się pali świat, a ja jeszcze o tym nie wiem? Coś błogiego po plecach, jakby mi te ich szmaty przyłożyć do zakończeń nerwowych. Nawet ta woda na podłodze wygląda tak, że można do niej stopy włożyć.
– Może bym ci kwiatki podlała, córciu – mówi.
– Nie, mamo, może sobie wy wszystkie tu odpocznijcie.
– My sobie już odpoczywamy, córcia, a czy ty chcesz się położyć? Chcesz się udywanować?
– A jakoś nie potrzebuję, nie chcę na podłogę, nie potrzebuję.
– Ona chce na kolana przecież – odezwała się babka z sercem i otworzyła oczy. – Weź ją na kolana, córcia – tak mi nagle do mamy mówi.
– Okryj ją – mówi prapra w ciężkiej chuście z frędzlami i chustę zdejmuje.
– Naparzę trochę może jakichś ziół, cobyście jej dały. Mierna, mizerna.
Układam się mamie na kolanach, któraś tam ciepła dłoń z powykrzywianymi palcami podkłada mi poduszkę pod głowę, a inna gładzi policzek. Ciepła, sucha skóra hartowana wodą z potoku i ostrzona drewnem jest jak plaster z bezpieczeństwa. Przyciskam ją do siebie.
Gadają nade mną, szumią nade mną jak nieśmiertelne, miododajne lipy, a kolana matki, jak ciepła ziemia, przyjmują mnie i grzeją. Jeszcze zanim się zapadnę, zanim zapłaczę i doleję wody do ziemi, żeby mnie wessało bagno w miednicy mojej matki, pytam, czy zostaną – chociaż przecież tak się bałam, że się nie zmieszczą. Że mi tu lękami, chorobami, zarazami, przeżyciami zagęszczą przestrzeń, że mi tu skażą wszystko, a ja nie będę mogła oddychać. A teraz chcę, chciałabym tupnąć nóżką. Więc jeszcze głośniej mówię, że mają zostać. A one mi na to – a nie wiem która – że jeszcze dziesięć minut.