Przejdź do treści
Belgrad, albo musicie mi uwierzyć na słowo
ProzaAdrian Krysiak
PROZA

Belgrad, albo musicie mi uwierzyć na słowo

Opublikowano w: Nr 01•2026 [16]

Historia ta zaczyna się w Belgradzie.

Pierwsze. Dobrze, że pierwsze. Z drugiego nie dałaby. Z pierwszego też nie daje. Rady by nie dała. I nie daje. Kiedyś dużo dawała. Rad. I radę też. Teraz już nie. Teraz siedzi, bo ustać trudno. A może by… Nie. Tyle że nomen zły omen pierwsze. Tyle dobrego. Wnosi, że mało jej zostało. Czasu mało. Ten czas też niczego nie wnosi. Życie jej, jak robak, spełzło na niczym, myśli. To jedyna jej aktywność. Myślenie. Głównie życzeniowe. Nie o tym, co będzie. Raczej co było. Czasem co jest. Spiski. Teorie. Od czasu do czasu. Ogólna niechęć. Do człowieka. Ludzi jako takich. Ludzie to inni. A gdyby tak… Nie. Po prostu nie. Ludzie jak sępy. Tylko padlina im w głowie. I ją na strzępy porwą. W góry. Bo padlina. Nic nie zostanie. Ani kosteczki. Ani słuch. Wzrok też nienajlepszy. A widoki? Lepiej nie mówić. Lepiej milczeć. Można co prawda o życiu. Tym, co się nie udało. Już nie uda. O tęsknocie. Planach nie do zrealizowania. O wszystkim można. O wszystkim. Ale po co? Lepiej milczeć.

Niewątpliwie nie doszłoby do wszystkich tych wydarzeń, gdyby nie splot prawdziwie zaskakujących zbiegów okoliczności, o którym głośno było, jest i zapewne jeszcze przez jakiś czas będzie w pewnych dość specyficznych kręgach, mających coś wspólnego z wieczną kontestacją, nieposkromioną ambicją, intelektualnym snobizmem, frustracją wymuszającą sięgnięcie po następnego papierosa, kolejnym podejściem do nigdy nieukończonej książki, szeroko pojętym polem literackim, handlem szarzyzną, wtórnym rynkiem przekładoznawczym, dyplomem z historii sztuki, lekturą urugwajskich pisarzy osobnych, o których pisał Ángel Rama, oraz doświadczeniem pustki. Innymi słowy, gdyby nie wścibska sąsiadka, która – przyuważywszy nienawykłą do światła postać, jedną z tych, co to im się dwie rzeczy w życiu udały, to jest kilka kongenialnych przekładów i zakola aż po potylicę, osłaniającą oczy przed promieniem prześwitującym przez ażurowe przepierzenie, zafascynowana tym gestem – przysłuchała się wyznaniu mężczyzny, relacjonującego, jak to po straszliwych perypetiach związanych z próbami zdyskredytowania Césara Airy oraz napisaniu autobiografii najprawdopodobniej nieistniejącego autora, José Garcíi Olvidado (należy odnotować, iż oba przedsięwzięcia zakończyły się spektakularnym sukcesem, pisały o nich nawet prestiżowe wydawnictwa[1]), opublikował przekład wierszy José Watanabe oraz prozę Leonardo Valencii, by następnie otrzymać wiadomość od osoby, która naprawdę przełożyła zarówno wiersze Watanabe, jak i prozę Valencii, a która zastanawiała się, kto właściwie był autorem obu przekładów[2]. Ta sama osoba, prawdziwy tłumacz, wskazała ponadto tłumaczowi domniemanemu, czyli mężczyźnie spod przepierzenia, że według Roberto Bolaño zawsze należy pisać kilka opowiadań naraz, to jest trzy do pięciu, a najlepiej dziewięć do piętnastu, co – skoro pierwszy tłumacz miał już chyba na tym etapie świadomość bycia oszustem, a drugi z pewnością zaczynał mieć poważne wątpliwości odnośnie do całej tej afery z kradzieżą własności intelektualnej – mogło przecież mieć związek z próbą ustalenia prawdziwego autorstwa przekładów.

Drugie. Drugie gorsze niż pierwsze. Lepsze niż trzecie. Chociaż tyle. I kolejne. Czyli mogłoby być gorzej. Ale i lepiej. Mogłoby być. Niestety. Tego nie da się. Zmilczeć. Wytrzymać. Zaakceptować. Nie zauważyć. Lepiej to nadzieja. Płonna. Bezsensowna. Banalna. Wczorajsza. Oczy mieć zawsze. Szeroko i dookoła głowy. Usta. Otworzyć i nie zapomnieć. Zamknąć. Się w sobie. Ciepło na samo wspomnienie. Wyłącznie. Za kimś. Za-pomnieć. Dobrze mieć. Coś. Kogoś. Coś do zapominania. Kogoś do zapomnienia. Coś, co można na stole. Lub w kieszeni. Kogoś, kto ma urodziny. O których można zapomnieć. Ćwiczenie się w niepamięci. W zapominaniu. Niepamięć należy pielęgnować, myśli. Samo się nic nie zrobi. Nieporządek. Bałagan. Może. Poza tym nic. Przyjdzie pomór. Na wszystko przyjdzie. Czas. Na konie przyjdzie. Na mrowie ludzkie przyjdzie. I zwierzęce też. Sępy. Sępy wszystko zmiotą. W nich nadzieja. Nie w ludziach, lecz w sępach. Nie może być inaczej. Kości zostaną rzucone. Tylko one zostaną. Te kości. Po mnie. Po nas. Mogłoby być gorzej. Coś to więcej niż nic.

Tak czy inaczej, wynikało z tego, iż logicznie rzecz biorąc, musiała istnieć trzecia postać, łącząca wszystkie poprzednie, to znaczy najprawdziwszy tłumacz „Chorągwi we mgle” Watanabe, który ponadto odkrył twórczość reżysera filmów akcji Denisa Changa, czyli przyjaciela Watanabe z dzieciństwa, oraz krótką formę Valencii, ujawniającą nieoczywiste przecież związki między oboma mężczyznami. Nie sposób nie zauważyć, iż potrzeba było nie lada wyobraźni i pomysłowości, by połączyć z sobą życiorysy tak rozbieżne, jeden czysto komercyjny, właściwie to komercyjno-sensacyjny, drugi zaś poetycki, wręcz poetycko-patetyczny, które w gruncie rzeczy miały jeden element wspólny – jałowy krajobraz dzieciństwa. Faktem jest też, że wiemy, kto właściwie jako pierwszy pisał o hollywoodzkich superprodukcjach Changa, chociaż nie ma pewności, na ile można go uznać za odkrywcę czy choćby miłośnika tego typu kina, skoro poświęcił mu zaledwie jeden tekst, będący dość nieprzychylną recenzją „Krwawej doliny Króla Małp”, w której nazwał film „wołającym o pomstę zbezczeszczeniem dziewiątej muzy, zdegenerowanym kinem kopanym najniższej klasy, epopeją zwulgaryzowanej przemocy, przemieniającą się w krwawą jatkę dobrego smaku, kończącą się zaś pretensjonalnym wyjściem smoka”. Z drugiej strony rzeczony krytyk ma na swoim koncie aż dwadzieścia trzy artykuły polemiczno-krytyczne dotyczące twórczości Miguela Gomesa, przede wszystkim jego trylogii „Tysiąc i jedna noc”, co zapewne nie pozostaje bez związku z kolejnym powszechnie znanym faktem, to jest, że jego największy rywal, z którym łączyło go nie tylko odległe pokrewieństwo – którego żaden z nich nie był świadomy – lecz również jak najbardziej uświadomiona zazdrość i wynikająca z niej niepohamowana nienawiść, był zwolennikiem radykalnego kina Radu Jude, a dodatkowo przypisuje mu się autorstwo pięciu recenzji, trzech polemik oraz niezliczonej liczby nienawistnych komentarzy w dyskusjach pod filmami Gomesa, zwłaszcza jego trylogii „Tysiąc i jedna noc”, co – jak sam w duchu przyznawał – było kwestią raczej przekory niż przekonania.

Trzecie. Od trzeciego już tylko gorzej. Z górki. Do zdartych pięt. Trzecie nie daje nadziei. Już wiadomo. Nic, tylko czekać. Pozostało. Czeka. Na cokolwiek. Na zmiłowanie. Chociaż czasu mało. Czeka na to, co się nie wydarzy. Nigdy się nie wydarzyło. Dlaczego miałoby teraz? Mogło się było wydarzyć. Ale nie. To tak nie działa. Więc czeka. Czeka na G. Ale G. się nie zjawia. Nigdy go tu nie było. Samotność to brak G. Jego niezjawianie się. Niezjawienie. Pokój jest pusty. Zaiste. Sufit jest pusty. Zaprawdę. Ściany nagie. Rzecz jasna. Szybkie koleje życia. Jak nie wiem co. Seria z aparatu. Seria spadłych liści. Koleiny codzienności. Rutyna. Idź. Wróć. Idź i wróć. Poszedł. Nie wraca. Więc nie wróci. Nic z sobą nie zrobi. Nie może. Więc myśli. Intensywnie. Wiele w niej myśli. Wylewają się kaskadami. Pokój zalany. Kto by pomyślał? Plama na suficie. Plamy. Tu i tam. Plamy na ścianach. Wszędzie. Po horyzont.

Jeśli jednak wierzyć relacji sąsiadki, rozpowiadanej tu i ówdzie, która ostatecznie dotarła aż sto pięćdziesiąt kilometrów na zachód od Morza Śródziemnego, dwieście trzydzieści kilometrów na wschód od Oceanu Atlantyckiego, kilkadziesiąt kilometrów na północ od Pirenejów oraz kilkadziesiąt kilometrów na południowy zachód od Masywu Centralnego, jeśli wierzyć tej przedziwnej anegdocie, która zaczęła żyć własnym życiem osobnym i istnieć w apokryfach, wspominana trzy razy przez Csátha i dwa przez Martína-Santosa (Aira – co symptomatyczne –wciąż milczy na ten temat), najprawdziwszy tłumacz oraz pierwszy krytyk nie byli jednak jedną i tą samą osobą, a istnienie najprawdziwszego tłumacza, jako że logicznie koniecznie, musi tutaj zostać założone, nawet jeśli nie sposób go udowodnić, przynajmniej bez odwoływania się do któregoś systemu logiki rozmytej. Co więcej, nadal przyjmując za dobrą monetę słowa wścibskiej starszej pani, drugi krytyk, nie dość że planował – zapewne z inspiracji notatkami Roberto Bolaño – stworzenie opowiadania pod roboczym tytułem „Ewangelia upadku”, które miało zawierać w sobie trzy do pięciu osobnych historii, miał też sobowtóra, którego ambicją było – raczej z przekonania niż przekory – stworzenie tekstu pod tytułem „Tułaczka rozpustnicy”, jeszcze bardziej skomplikowanego, składającego się z dziewięciu do piętnastu opowieści, jak kiedyś zdradził się w rozmowie ze znajomym, który akurat planował publikację wierszy Watanabe oraz krótkiej formy Valencii, nie wiadomo jednak, czy był tłumaczem prawdziwym, najprawdziwszym czy tym trzecim, wyabstrahowanym; nie sposób też dociec, w jaki sposób słowa te dotarły do uszu wszędobylskiej mieszkanki bloku; wiemy za to sporo o jego motywacjach, a to za sprawą jego psychiatry, który co prawda nie potwierdził, ale też nie zaprzeczył tropowi Bolaño, możliwe zresztą, że sam mu ten pomysł poddał, czyniąc z formy przymusu ideał złej woli.

Czwarte. To przypadek. Zupełny. Na pewno. Jej tu obecność. Niewpasowanie. Zapachy. Zowąd. Jemioła. Bergamotka. Piżmo. Skóra. Tytoń. Nic się nie zgadza. Ciało pamięta lepiej niż głowa. Ostatnia lekcja. Bo głowa zapomina. Rachowanie. Bo ciało pamięta. Ciało to naddatek. O czym to ona? Ach, tak. Kolana – schody. Plecy – meble. Kark. Ręce. Brzuch. Rozepchało ją od środka. Napęczniała od tego. Rozwarstwiła się. Żołądek – supeł. Stapia się z tłem. To od spiętrzenia. Niedostrzegalna. Niewidzialna. Obrzęknięta. Przyrosła do mebla. Plecami. Czuje, że jest żartem. Nieudanym. Obiektem kpin. Głosy powracające. Melodia końca. Fraza obrzydła. Mówią o niej. Nie do niej. Trajkoczą. Że nie wolno. Nie wypada. Jak to. Tak to. Nieprzyzwoitość sceny. Przestrzeń pomniejszona. O wystające kości. Podbródka. Cztery włosy. Na krzyż. Rozrasta się. Oni mówią. Nie chcą przestać. Słyszy ich. Dobrze słyszy. Wyraźnie. Jak nietoperz. Odbijają się od ścian. Coraz bliżej i bliżej. Jeszcze chwila. Teraz. Jest już tego pewna. To w oddali to śmiech.

W tym miejscu warto zauważyć, że zarówno „Ewangelia upadku”, jak i „Tułaczka rozpustnicy” ostatecznie powstały, tyle że w międzyczasie i w formie prowizorycznej, jak gdyby czas i niechęć wydawców sprzysięgły się przeciwko nim. Pierwszy rozpoczynają słowa: „Historia ta zaczyna się w Montevideo”, drugi zaś: „Historia ta zaczyna się w Tuluzie”, co jednoznacznie wskazuje – o ironio! – nie tyle na geografię miejsca, co na konfigurację myśli i zamierzeń. Żadnej z tych historii nie da się przeczytać na głos, nie tracąc przy tym sensu całości, nie sposób ich też właściwie streścić, przynajmniej bez odwoływania się do mętnych określeń z pogranicza manieryzmu Lacana i grandilokwencji Derridy. W jednej pojawia się chorągiew we mgle, dwie osoby na molo, chwila zapomnienia, potem znów chorągiew, egzegeza pierwszych linijek „Czasu milczenia”, wspomnienie o jakimś arcydziele Tintoretta, poezja i patos, chorągiew, ekscentryczne napomknienie o wybitnym wykonaniu suity „Iberia” Isaaca Albéniza, trzy kadry z planu filmowego, widok z okna, biegnąca postać, dwie postacie, chorągiew, postać uciekająca, chorągiew, to samo okno, chyba śmierć. W drugiej to samo, obraz w obraz, oraz o wiele więcej, ponieważ, jak wykazały rozliczne analizy krytycznoliterackie, ale co też rzuca się w oczy już przy pierwszej lekturze, oba teksty, to jest „Ewangelia upadku” oraz „Tułaczka rozpustnicy”, były w gruncie rzeczy jednym i tym samym tekstem, tyle że drugi pisany był z uprzywilejowanej perspektywy zewnętrznej wobec pierwowzoru, to znaczy zawierał też bardzo dokładny opis pierwszego, wraz z historią jego powstania, od konceptu, poprzez wykonanie, aż po nieprzychylną recepcję w środowiskach wrogich autorowi. Dodatkowo każda z postaci została zduplikowana i obdarzona kolejnymi detalami biograficznymi, często niepozostającymi bez związku z prawdziwymi doświadczeniami zarówno drugiego krytyka, jak i jego sobowtóra: tam, gdzie jeden rozpaczał z powodu utraty tożsamości literackiej, tam drugi cieszył się z nagłego przypływu weny twórczej; gdzie jeden bagatelizował intuicję, drugi korzystał z pomysłowego zabiegu strukturalnego; gdzie jeden nie miał pojęcia, jak rozpocząć, drugi nie mógł sobie poradzić z zakończeniem; gdzie jeden rozpoczynał potoczyście, drugi kończył sentymentalnie; gdzie jeden rozpoczynał zdawkowo, drugi i tak kończył sentymentalnie; wreszcie gdzie jeden rozpoczynał sztampowo, drugi i tak, nieodmiennie, kończył sentymentalnie. Łączyły ich dwie rzeczy, za to zasadnicze: pragnienie zmiany oraz skłonność do melancholii. Różniło wszystko inne, w tym preferencje estetyczne, podejście do ciągłości narracji, jak i stosunek do psychoanalizy, z której jeden nie korzystał, a drugi wręcz przeciwnie, stąd wniosek, iż podczas jednej z wizyt temat Bolaño wręcz musiał się pojawić, zwłaszcza biorąc pod uwagę usposobienie, charakter, metody pracy oraz skłonności literackie psychoanalityka.

Piąte. Ciąży ku ziemi. Lokomotywa. Mocno się trzyma. Wbita. Pot po niej spływa. Po kolana. Grzęźnie. Ugrzęzła. Szarpie się. Szamoce. Wzywa swego Boga. Bluźni. Rozczarowana. Kolejny poranek nie przynosi ukojenia. Niech to. Nic to. Pozbywa się balastu. Zbędności. Żeby lecieć. Wzlecieć. Wznieść się. Niebiański orszak. Spieszy się. Nie poczeka. Zrzuca. Najpierw kilogramy. Dodatkowe. Potem wzrok, węch, słuch. Włosy. Na ramionach. Na głowie. Czucie w nogach. Czucie w rękach. Płaty skóry. Kości. Lżej na duszy. Wyprzedaż. Mebli. Sprzętów. Zapasów. Pusto wszędzie. Echo. Echo. Echo. Niech to. Niech to. Niech to. W kuchni. I spiżarni. W ciele. Pustka straszliwa. Doskwierająca. Białe plamy. Gdzie wcześniej zdjęcia. Czy obrazy. Ludzie. Cień też swoje waży. Ale problem. Bo nie ma nic. Nic nie zostało. Do dodania. Do zabrania. Krótkie zdania. Urywki słów. Parę rozmów. Trzy. Cztery. Na krzyż. Nie używa już trybów. Warunkowych. Co by, gdyby. Przejrzane. Wydane. Wytrzebione. Oddane. Niech to się skończy. Wreszcie.

Psychiatra sobowtóra największego rywala naszego drugiego krytyka wydaje się zresztą najciekawszą osobliwością tej historii, może nawet stanowi klucz do rozwiązania wszystkich zagadek. Nieraz słyszałem, iż poza psychoanalizą parał się też anarchizmem i teorią literatury, aż w końcu sam przedzierzgnął się w postać literacką, tu i ówdzie umieszczany w przypisach, cytowany, hołubiony za niewielkich rozmiarów książeczkę, będącą zbiorem esejów, „Na antypodach smutku”, gdzie rozlicza się z postmodernizmem francuskim i ostatecznie opowiada po stronie metafikcji. Napisał też, o ile dobrze pamiętam, sztukę teatralną, a przynajmniej jej zaczątek, która nigdy nie została opublikowana, nawet we fragmentach, a która traktuje o świeckiej świętej, stanowiąc alegoryczne okazanie doświadczenia pustki. Wychodząc od rozmowy między pięcioma postaciami (Jorge Ibargüengoitia, Ángel Rama, Manuel Scorza, Marta Traba, Rosa Sabater), które zginęły podczas lotu Avianca 011 dwudziestego siódmego listopada tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego trzeciego roku w Mejorada del Campo, dwadzieścia kilometrów od Madrytu, wprowadza na scenę zapowiedź głównej bohaterki, której jednak nigdy nie ujrzymy, jedynie usłyszymy sprzeczne wersje jej historii, multiplikujące domniemane biografie, a przez to zwielokrotniające ją samą bądź też jedynie jej obraz. Paradoksalnie, w swoim szkicu autor wyzbył się pogłębionej psychologii postaci, pozostając przy biografii potencjalnej, lecz nieurzeczywistnionej. (Bądź co bądź, zastosowana strategia stanowiła nieomal i po trosze zapowiedź literackiej maszyny, ograniczającej rolę autora, jak twierdzą wtajemniczeni, do odpowiedniego nastrojenia urządzenia, które, raz wprawione w ruch, zapewni stały i nieustanny przypływ nowych treści najwyższej próby; historia powstania tego nadzwyczajnego wynalazku jest oczywiście powszechnie znana, nie będziemy się tu zatem o niej rozpisywać). Co więcej, jak gdyby pozostając w duchu „Na antypodach smutku”, psychiatra, w swej histeryczno-paranoidalnej narracji, przywodzącej na myśl innych przedstawicieli tego zawodu, takich jak Géza Csáth i Luis Martín-Santos, egzemplifikował trajektorię myślenia swojej bohaterki długimi passusami z „Do sępów pójdę” Eleny Poniatowskiej, co, przyznajmy, chociaż zakrawa na perwersję, stanowi też prawdopodobnie jedyny niepodważalny dowód jego głębokiej wrażliwości bądź świadczy o niedoborach dopaminy w płatach przedczołowych, ewentualnie było dziełem zwykłego przypadku, innych opcji brak.

Szóste. Nie ma to jak zęby. Mlaska. Z zachwytu. I rozkoszy. Podniebiennej. Zuuuupa. Przeciąga samogłoskę. Obraca w ustach. Smakuje. Delektuje się. Wraca. Na ziemię. Już uziemiona. Zakotwiczona. Zupa gorąca, jak zwykle. Lubi. Bardzo. Nie ma to jak zupa, myśli. Jeden mlask – niezdecydowanie. Mięso trochę za twarde. Dwa mlaski – pochwała. Zupa. Makaron. Rozgotowany. Trzy mlaski – dezaprobata. Mleko. Kożuch. Pajęczyna. Więc mlaska. Mlaskanie pomaga. Łagodzi obyczaje. Nie szuka poklasku. Wybija myśli z głowy. Lepiej niż młotkiem. Bo jak mlaska, to nie myśli. Ale też przeszkadza. Musi myśleć, myśli. Musi myśleć, bo ją podziobią. Żywcem pożrą. Gołąbki. Niepokoju. Sępy. Mlaska, a one dziobią. Pod żebrem. Przy pięcie. Na czubku głowy. Przy siwej skroni. Przestaje. Przestają. Nie mlaska. Symfonia. Mlaska. Kakofonia. Gorąco to zupa. Zimno to niezupa. Przestaje. A jak już będę, myśli. Do niczego będę, myśli. Torbę na plecy zarzucę, myśli. Na górę pójdę, myśli. Żeby mnie sępy zjadły, myśli. Smacznego, dodaje. Mlaska.

Jak słusznie zauważa pierwszy krytyk, a z czym drugi krytyk nie może się pogodzić, wątek niedostatku alternatyw i jego konsekwencji dla fabuły przywodzi na myśl kilka scen z późniejszych filmów Changa, o których sam reżyser mówił: „Czasem tworzymy z zamiarem bycia niezrozumianymi”, jak również większość ujęć z produkcji Gomesa, właściwie to wszystkich poza trylogią „Tysiąc i jedna noc”. Raz zdarzyło się zresztą, podczas jednego z mniej istotnych festiwali, za to w Europie, iż ten pierwszy został wzięty za tego drugiego i musiał odpowiadać na zarzuty o nadmierną intelektualizację tematyki kryzysu gospodarczego w początkach dwudziestego wieku. Sama zamiana miejsc reżyserów, z czego zdano sobie sprawę poniewczasie, wprawiła w konsternację obu krytyków, którzy tym samym również musieli tymczasowo zamienić się rolami, by następnie, już z ulgą i swego rodzaju satysfakcją, powrócić do swych rzeczywistych i dobrze uargumentowanych poglądów i resentymentów. Nieliczni świadkowie całego zajścia zeznali, że Chang, pracujący w Hollywood Peruwiańczyk o tajwańskich korzeniach, wydawał się w ogóle niezbity z pantałyku i chętnie dzielił się swą (czyli Gomesa), jak to określił, „filozofią kina jako sztuki lalkarskiej”, i odpowiadał na pytania o „Osiem pocztówek z Utopii” oraz „Kontinental ‘25”, niezrażony nawet określeniem „jeden z najważniejszych współczesnych twórców autorskiego, postmodernistycznego kina rumuńskiego”. Nic nie wiadomo o reakcji Rumuna, niestety nieobecnego na festiwalu, przebywającego wówczas w Los Angeles w sprawach prywatnych, gdzie w wolnych chwilach pisał scenariusz do swej najnowszej produkcji, zatytułowanej roboczo „Trawelog”, która – wedle jego licznych zapewnień – ma garściami korzystać z dorobku peruwiańskich poetów, którzy debiutowali w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku.

Siódme. Nasłuchuje. Jest wielkim uchem do ściany przyklejonym. Lepi się do mebli. Momentami. A momentami nie. Wtedy się ślizga. Od ściany do ściany. Słyszała wszystko. Od Wielkiego Wybuchu po Wielki Kolaps. Wspomnienie pierwszego. Zapowiedź drugiego. Pretensje. Wymówki. Złorzeczenia. Przysięgi. Samokrytyki. Słowa otuchy. Słyszała, że. Zszedł paznokieć. Ktoś na zawał. Ta spod piątki. Ten spod trójki. Ma kogoś. Nie ma nikogo. Ma pieniądze. Nie ma pieniędzy. Wystawia trefne faktury. Nie potrafi wystawić faktury. Leci na Księżyc. Leci do Słońca. Ma dziecko. Nie ma dzieci. Chce mieć. O psie, co w windzie. Na trawniku. Przy sklepie. Na kolei. Rzęsą wyczuwa ruch powietrza. Nie wie, z której strony. Z prawej. Na pewno. Która to? Może z lewej. Nie wie. Wie, że. Woda wrze w temperaturze stu stopni. Bukareszt i Lizbona leżą w Europie. Hollywood nie. Zasada decorum się nie sprawdza. W zmarszczkach gromadzi się kurz. Pył. Proch. Tony kurzu. Pyłu. Prochu. Obraca się.

Samo „Na antypodach smutku” stanowi swoiste kuriozum w dorobku psychiatry, który z jednej strony mierzy się z tymi samymi problemami co zawsze, to jest z mniej lub bardziej formalnymi eksperymentami z narracją, które nigdy nie wychodzą na dobre planowi tekstu, z drugiej zaś charakteryzować się ma, w zamierzeniu twórcy, zerwaniem z tematyką uwierającego odosobnienia i przemożnej pustki. W jednym z esejów autor, wierny swej praktyce, definiuje coś, co nazywa „zespołem Macedonia-Maniere’a” (irytująca maniera autora definiującego wszystko, czego nie ma potrzeby definiować, diagnozującego tylko te syndromy, na które sam cierpi, bezradny wobec swych własnych ograniczeń), a co paradoksalnie nie zasadza się na niemożności rozpoczęcia pisania, lecz na odwlekaniu momentu zakończenia, co oddaje w następujący sposób: „Moment, w którym ostatecznie zdajemy sobie sprawę, że człowiek jest zawsze i tylko biologiczną maszyną i całe jego tak zwane życie wewnętrzne, w tym lęk przed śmiercią, jest niczym więcej jak okolicznością łagodzącą, jakąś formą eskapizmu, jednym słowem: epifenomenem, dwoma słowami: skutkiem ubocznym, trzema słowami: ostatecznym gestem rozpaczy, tracimy szacunek do tak pojętego człowieczeństwa, choć utrzymujemy, iż nie ma tam nic więcej poza kilkoma natrętnymi myślami, niespełnionymi nadziejami, spalającymi nas ambicjami i tym kłującym uczuciem żalu i rozczarowania, może jakiejś formy tęsknoty, które niechybnie każdy z nas aż za dobrze zna”. Będąc, z przymusu i wyboru, literackim kaskaderem, eseista powraca w notatkach do postaci świeckiej świętej, przywołując niektóre z jej wcieleń: akuszerki, aptekarki, autorytetu w kwestiach włoskiego manieryzmu, zwłaszcza warsztatów weneckich, aforystki dni ostatnich, wreszcie antropomorfizacji śmierci w osobie Santa Muerte, po czym jego autorski głos zanika, ustępując miejsca głosowi piszącemu o psychiatrze sobowtóra największego rywala drugiego krytyka, który pragnie uniknąć zakończenia swego zbioru esejów „Na antypodach smutku”, ponieważ cierpi na zespół Macedonia-Maniere’a, objawiający się frenetyczną potrzebą radykalizacji narracji, niebaczącej na literackie status quo, wybierającej zawsze rozwiązanie najrozleglejsze z możliwych, najmniej sprzyjające czytelnikom, najbardziej ekstrawaganckie i dygresyjne, rezonujące ze stanem ducha człowieka awangardowego, czyli po trosze staromodnego, dla którego pisanie jest wartością samą w sobie, w którego akcie tworzenia tekst staje się w sposób nieunikniony bardziej inteligentny tudzież wyrafinowany od samego autora, ponieważ zawiera w sobie całą prywatną historię nie tylko tego, kto pisze, ale i wszystkich zaangażowanych postaci.

Ósme. Przedsionek. Ósme jak dziewiąte. Wiatrołap. Jak siódme. Sień. Co za różnica. Ganek. Na jedno wychodzi. Gorsze jest wrogiem najgorszego. Powtarzali. Nie spamiętała. Nie wychodzi. Już. Nic jej nie wychodzi. Nie to co kiedyś. Wtedy wychodziła. Wychodziło. Samo z siebie. Pomieszanie z poplątaniem. Się z tego narobiło. Zwariowała. Na głowę. Karłowacieje. W tym wszystkim. Traci się z oczu. I z serca. Ściera się. Zatraca. W nicości. Nie pomieści. Wszystkiego. Wokół. Pustka wieczysta. Ona odwieczna. Na wieki wieków. Owszem. Zaprawdę. Szuka jeszcze pokładów. Nadziei. Wiary. W samej sobie. Dla siebie. Nie znajduje. Niczego nie znajduje. W sobie. Dla siebie. To doskwiera. Brak doskwiera. Kiedy to wszystko. Naraz. Uwiera. Za mało jej wewnątrz. Nie wypełni pustki. Ani się obejrzy. Do sępów pójdzie. Gdy zawołają. Wołają. Ogląda się. Patrzy w słońce. Nie widzi. Wypatruje. Mimo jednak. Traci wzrok. Chyba coś kołuje. Bardziej czuje, niż widzi. Słyszała o tym. Na pewno. Coś kołuje. Stado całe. Po horyzont. Wytrwale kołuje.

Co do postaci, to osobną i zdecydowanie nienajmniej zagadkową kwestią pozostaje status ontologiczny pierwowzoru świeckiej świętej, którą mogła być jakakolwiek wiekowa kobieta, niepojawiająca się na tych stronicach, jak również namolna sąsiadka, której niespodziewane wtargnięcie, chociaż skrzętnie, wręcz skwapliwie odnotowane, nie zostało tu jeszcze adekwatnie wykorzystane. Wiemy, kiedy i gdzie się urodziła, gdzie mieszkała, z kim miała styczność, jakie plotki i pogłoski rozsiewała, znamy jej rozkład dnia z dokładnością co do minuty, a jednak tak naprawdę niczego o niej nie wiemy, ponieważ nie mamy dostępu do całego naddatku jej funkcjonowania, to znaczy jej najgłębszych myśli i pragnień, inaczej mówiąc: mamy świadomość, iż była biologiczną maszyną i mamy dostęp do tajników jej fizjologicznego funkcjonowania (nic ciekawego, musicie mi uwierzyć na słowo), ale nie potrafimy wyobrazić sobie jej życia, z braku lepszego określenia, wewnętrznego. Jest więc jak gdyby przypadkową pasażerką na peronie dworca, czekającą na wiadomo który pociąg, zmierzającą do danej stacji, o czym wiemy, ponieważ udało się nam niepostrzeżenie rzucić okiem na jej bilet, ma niewielką walizkę, więc nie zostanie na dłużej, to zaledwie kilkudniowy pobyt, raczej u rodziny niż znajomych, oni już mają jej dosyć, chociaż jeszcze nawet nie dotarła na miejsce, i próżno wyczekujemy momentu, aż wspomni o staraniach zszargania opinii Césara Airy albo o publikacji najnowszej autobiografii José Garcíi Olvidado, próżno, ponieważ ona się nie odzywa, co najwyżej poczochra po udzie albo powiedzie wzrokiem po innych pasażerach, ale ust nie otworzy, taka jest niesprzyjająca w tych okolicznościach. Owszem, łatwiej byłoby, gdyby przemieniła się w postać literacką, wtedy moglibyśmy sobie dowolnie dopowiedzieć resztę, w zastanej sytuacji skazani jesteśmy jednak wyłącznie na domysły, bo i ona ma swoją opowieść, zapewne znacznie bardziej zajmującą niż nasze tutaj bajdurzenia, uśmiecha się słabo, a ja pamiętam ten subtelny uśmiech, i chciałbym tę historię opowiedzieć, ale to nie tu i nie teraz, bo to jest inna opowieść, inna narracja.

Dziewiąte. Najgorsze z możliwych. Wie o tym. Z dostępnych. Po nim nic. Może potop. Więzienie. Krąg piekielny. Piekło samo w sobie. Dla niej. Więzienie u siebie. U-więzienie. Żeby chociaż pierwsze. To by było. Albo drugie. Też niezgorzej. Drugie gorsze niż pierwsze. To prawda. Lepsze niż trzecie. Wiadomo. I kolejne. Każde kolejne. I tak do dziewiątego. Czyli mogłoby być lepiej. Snuje. Mogłoby być. Wyraża nadzieję. Powątpiewa. Ale nie będzie. Przyznaje. Akceptuje. Bez napięcia mięśni. Mimiki. Bez twarzy. Uniesień. Rozgląda się. Na boki. Martwe tkanki. Niepotrzebne organy. Płytki oddech. Zmusza się do myślenia. Zmurszała skóra. Gdzie oni? Jacy oni? Kim oni byli? A ja? A ja… A jak już będę do niczego, myśli. Nuci. Za rok. Czy dwa. Sama. Do siebie. U siebie. Dla siebie. I czuje. Nadal czuje. Czuje się. Martwa: starej kobiety nie należy o nic pytać. Szara, zapadnięta w sobie. Ona leży tam teraz. Ale to nie to tu i nie to teraz. To jest inna opowieść. Inna narracja.

Ta historia, jako się rzekło, zaczyna się w Belgradzie.

Belgrad, 12 lutego 2026


[1]     Zob. „Zapomniany José García” w „Zakład Magazyn” 10: https://www.zakladmagazyn.pl/post/adrian-krysiak-zapomniany-jos%C3%A9-garc%C3%ADa, „Cezar, czyli najlepsze opowiadanie Airy” w „Suburbia” 6/25(19): https://www.magazyn-suburbia.com/post/adrian-krysiak-cezar-czyli-najlepsze-opowiadanie-airy.

[2]     Oba tłumaczenia ukazały się w magazynie literackim „Suburbia” 3/25(16): https://www.magazyn-suburbia.com/post/leonardo-valencia-kilka-uwag-o-projekcie-denisa-changa; https://www.magazyn-suburbia.com/post/jos%C3%A9-watanabe-pi%C4%99%C4%87-wierszy.

A