Rozdroża, bezdroża i „Rachmistrz spisowy”. Tłumaczenie wiersza Roberta Frosta
Są pewne słowa, które nie różnią się zbytnio od swych głębokich źródłosłowów. Zwykle wyrażają one pierwotne pojęcia, takie jak czas lub śmierć. Często oznaczają też to, co jako ludzkość wyodrębniliśmy z otoczenia już dawno, dawno temu – na przykład drzewa, liście, słońce czy krew.
Nawet te kilka przykładów pokazuje, że wcześnie zauważone rzeczy mają dla nas nierzadko symboliczne znaczenie. Co za tym idzie, nadane im nazwy bywają naczyniami, w których po dziś dzień przechowywany jest starożytny sens.
Dobrze ilustrują to rozstaje dróg – czy wyobrażenie rozdroża, jakkolwiek by ono w danej wyobraźni nie wyglądało, nie stawia przed umysłem samej idei wyboru? Istotnie, w kulturach i językach ze wszystkich stron świata znajdziemy zarówno topos rozstajów, jak i metafory, które opowiadają nam o życiu jako o bezustannie rozgałęziającej się drodze – jako o istnym „ogrodzie o rozwidlających się ścieżkach”, by użyć wizji czasu Borgesa.
Fakt, że symboliczne znaczenie rozstajów jest dla nas tak oczywiste, częściowo tłumaczy zapewne, dlaczego „Drogę nie wybraną”[1], najpopularniejszy wiersz Roberta Frosta, powszechnie intepretuje się jako dość prostolinijną refleksję amerykańskiego poety nad wpływem, jaki miewają na nasz los pojedyncze decyzje. Interpretacja ta jest na tyle domyślna, że niuansujące tekst elementy w ogóle się w pewnych przekładach nie pojawiają. Poniższe fragmenty wiersza przywołujemy w związku z tym w wersji Barańczaka, któremu nie umknął ironiczny w gruncie rzeczy wydźwięk utworu.
Owszem, Frost pisze w wierszu o tym, że „Dwie drogi w żółtym lesie szły w dwie różne strony” i że wędrowiec wybrał jedną z nich – „Może wartą wyboru z tej jednej przyczyny, / Że, rzadziej używana, zarastała trawą”. Utwór zamyka ponadto następująca strofa: „Po wielu latach, z twarzą przez zmarszczki zoraną, / Opowiem to, z westchnieniem i mglistym morałem: / Zdarzyło mi się niegdyś ujrzeć w lesie rano / Dwie drogi: pojechałem tą mniej uczęszczaną – / Reszta wzięła się z tego, że to ją wybrałem”. Niewątpliwie mamy tu do czynienia z toposem rozstajów oraz jego związkami z czasem, owym „ogrodem o rozwidlających się ścieżkach”.
Zwróćmy jednak uwagę na pewien szczegół, a mianowicie „mglisty morał”. Chociaż fraza ta nie pojawia się w oryginale i dodana została przez Barańczaka dla zachowania rymu w drugiej i piątej linijce, to wtrącenie jej nie było bezzasadne. Przeciwnie, łączy się ona z wcześniejszymi wersami, gdzie czytamy: „A jednak mogłem skręcić tak w lewo, jak w prawo: / Tu i tam takie same były koleiny, / Pełne liści, na których w tej porannej porze / Nie znaczyły się jeszcze śladów czarne smugi”. Innymi słowy, wędrowiec nie wybierał wcalemiędzy ścieżką wydeptaną a niewydeptaną. Pozorny charakter zasugerowanej zrazu różnicy widać wyraźniej w tekście angielskim, albowiem tam, gdzie Barańczak mówi wprost o ścieżce „rzadziej używanej”, Frost stwierdza niezobowiązująco, że druga z dróg wyglądała na nieużywaną, po czym przechodzi gładko do wyznania, że obie wyglądały podobnie. Słynne, cytowane często słowa: I took the one less traveled by – „pojechałem tą mniej uczęszczaną” – wybrzmiewają już w opowieści, której wędrowiec spodziewa się po przyszłym sobie i co do której ma w teraźniejszości świadomość, że wieńczyć ją będzie zaledwie „mglisty morał”.
Puenta „Drogi nie wybranej” nie zatrzymuje się zatem na tym, że dopiero z perspektywy czasu rozpoznajemy we własnej biografii decydujące momenty, z których „wzięła się” cała „reszta” naszego życia, i że owa „reszta” miałaby zupełnie inną postać, gdybyśmy postąpili w tamtych chwilach inaczej. Frost operuje tu symboliką rozdroża, lecz po to tylko, aby ostatecznie zakpić sobie z wymyślanych „po wielu latach” racjonalizacji, które niewiele mają wspólnego z autorefleksją, wiele natomiast, po pierwsze, z autofikcją – wędrowiec przewiduje wszak, że podkoloryzuje w swej opowieści różnicę między ścieżkami, tj. powagę podjętej decyzji – i po drugie, z kojeniem żalu za tym, co się nam nie udało, co nas ominęło, co mogło pójść lepiej: „Żałując, że się nie da jechać dwiema naraz / I być jednym podróżnym, stałem, zapatrzony / (…) choć pierwszą na później odłożę, / Drogi nas w inne drogi prowadzą – i może / Nie zjawię się w tym samym miejscu po raz drugi”.
Czas, a może raczej nasze sentymentalne nieraz podejście do jego upływu, stanowi więc w „Drodze nie wybranej” przedmiot żartu.
Chcąc przekonać się, do czego zdolny był Frost, kiedy podejmował wątek czasu na poważnie, pochylimy się nad zdecydowanie mniej znanym wierszem poety – The Census-Taker[2].
Polskiej wersji tego utworu nie znajdziemy ani w 55 wierszach przełożonych przez Barańczaka, ani w Lirykach najpiękniejszych, gdzie zebrane zostały przekłady różnych tłumaczy. Znajdziemy ją natomiast na końcu niniejszego tekstu, gdzie widnieje pod tytułem: „Rachmistrz spisowy”. Przekład jest wszak, jeśli nie najwyższą, to przynajmniej wysoką formą recenzji.
Proponuję zapoznać się zatem z wierszem, a następnie powrócić tutaj.
…
Reasumując: Frost niewątpliwie osiąga w „Rachmistrzu” tę intensywność właściwą dla poezji, dzięki której konkretna perspektywa – osobliwa, w erze cyfrowej niemal już anachroniczna perspektywa rachmistrza spisowego – rozszerza się do uniwersalnych ram, do rangi fundamentalnych pytań o życie i śmierć, obecność i pustkę. Wiersz pozostaje przy tym, mówiąc brzydko, aktualny, i to pomimo swego specyficznego kontekstu historycznego.
Za kanwę dla tekstu posłużyła Frostowi sytuacja w Nowej Anglii u początku XX wieku. Przemysł drzewny, który prosperował tam przez dwa stulecia – nazbyt intensywnie eksploatując, jak to się mówi, zasoby leśne – znalazł się siłą rzeczy u swego schyłku. W efekcie wyludniały się miasteczka i gospodarstwa, których funkcjonowanie kręciło się wokół wycinki drzew i obróbki surowca, a na olbrzymich połaciach zrębu straszyły prowizoryczne baraki porzucone przez drwali; ruiny takie jak ta, na którą rachmistrz natyka się gdzieś pośrodku „stu kwadratowych mil / Pustkowia wykarczowanego w górach”.
Tak rozrysowany obraz zniszczonej krainy, którą opuścić musieli nawet jej niszczyciele, rezonuje z wyobraźnią naszej epoki – wyobraźnią targaną lękiem przed ekologicznymi katastrofami. Istotnie, łatwo byłoby dziś odczytać „Rachmistrza” jako wiersz postapokaliptyczny; pod względem atmosfery osamotnienia i dojmującej pustki nie ustępuje on klasykom pokroju Drogi Cormaca McCarthy’ego.
Czy nie podpowiada nam to jednak, że zaburzona relacja między człowiekiem a środowiskiem należy nie do tematów stricte współczesnych, lecz raczej do motywów, by tak rzec, ponadczasowych?
Ano właśnie, à propos czasu – wątek czasu gra tu ewidentnie ważną rolę. Już sam spis ludności jest przecież przedsięwzięciem regularnym i stanowi swego rodzaju pomiar przemijania. Co ważniejsze, Frost przedstawia w „Rachmistrzu” czas, który jest (jak w Hamlecie) „zwichnięty”[3].
„Była jesień”, dowiadujemy się wprawdzie od urzędnika, „ale po czym miałby ktoś / Rozpoznać tę porę, skoro każde drzewo / Zdolne zrzucać liście samo znalazło się / Na ziemi, gdzie jedynym jego śladem / Był pniak o słojach nachodzących sokiem[4], / A ocalałe, spróchniałe pnie nie mogły / Zaoferować jesieni ani listka, / Ani nawet ogołoconej gałązki”? Znaki czasu, które od zarania dziejów odczytujemy z księgi natury, nie mają znaczenia w zniszczonej krainie; ale czy czas, choćby był „zwichnięty”, może stanąć w miejscu?
„Pewien uczony powiedział mi kiedyś, pisze w Wyznaniach św. Augustyn, że czas to nic innego jak ruch słońca i księżyca, ale nie trafiło mi to do przekonania. Dlaczego czas nie miałby polegać raczej na ruchu wszelkich ciał? Gdyby światła niebieskie znieruchomiały, lecz jeszcze obracałoby się koło garncarskie, czyż nie istniałby nadal czas, według którego mierzylibyśmy obroty tego koła?”[5]
Istotnie, rachmistrzowi udaje się odszukać jakiś działający wciąż znak czasu: „Może bez pomocy oddychających drzew / Wiatr tym dobitniej wyrażał się o porze / Roku czy też dnia, trzaskając drzwiami”, których nie zaryglowali za sobą nieobecni już lokatorzy baraku. Drzwi nie są co prawda „kołem garncarskim” – narzędziem łatwiejszym do skojarzenia z ruchem zarówno ciał niebieskich, jak i wskazówek zegara – ale ich łoskot nadaje pustkowiu rytm; wyrażają się one o porze „roku czy też dnia” na tej samej semiotycznej zasadzie, na jakiej opadające liście oznaczają jesień.
Między wersami „Rachmistrza” kryje się więc pytanie: jaką dokładnie porę pozwala rozpoznać wiatr, „trzaskając drzwiami” na jałowej ziemi?
Nieprzypadkowo po raz kolejny odnosimy się na tych łamach do wielkiego poematu T.S. Eliota, Ziemi jałowej. Zarówno tam, jak i w „Rachmistrzu” wybrzmiewa echo mitów o więzi między królem a krainą – o tym, że jeśli człowiek nie potrafi zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem zadbać o świat jak o ogród, to świat przestaje być dla niego miejscem do życia; mitów wyrosłych z gorzkiego korzenia, jakim jest nasze wygnanie z pierwszego ogrodu.
Zanim oddamy znów głos Frostowi, poświęćmy jeszcze chwilę konkluzji całego tekstu, czyli niezgodzie rachmistrza na nicość.
Widzimy w wierszu – po przekątnej od Kafki, u którego archetypowy urzędnik robi za wykonawcę egzystencjalnej męki – urzędnika, który sam ją cierpi, „napatrzywszy się ze skarpy / Na pustkę obdartą do nagiej skały”.
Słyszymy człowieka zamkniętego w formie monologu dramatycznego i wołającego z jej wnętrza z nadzieją na dialog: „To miejsce jest bezludne, a jeżeli / Nie zgadza się z tym ktoś dotąd milczący, / Niech przerwie milczenie lub milczy już zawsze. / Niech powie, dlaczego się z tym nie zgadza”. Zauważmy, że dwa zdania ujęte są w cudzysłów jako oznajmienie rachmistrza. Postawioną między nimi kropkę rozwinąć by można w didaskalium: rachmistrz robi tu krótką przerwę i nasłuchuje; nikogo nie słyszy; następne zdanie mówi jak ktoś, kto nie przyjmuje do wiadomości złej nowiny.
Czujemy wreszcie, wszedłszy w buty rachmistrza, który nie ma kogo policzyć w swym spisie, owo esencjonalnie ludzkie pragnienie, „by życie toczyło się dalej” – czy to w sensie fizycznym, czy też metafizycznym.
Robert Frost
Rachmistrz spisowy
Wieczorem, gdy wiatr gonił chmury po niebie,
Przyszedłem pod dom z obitych papą desek,
Ledwie pokój z drzwiami i oknem, jedyne
Siedlisko w obrębie stu kwadratowych mil
Pustkowia wykarczowanego w górach;
Niezamieszkane przez mężczyzn czy kobiety.
(Nigdy nie mieszkały tu przecież kobiety,
Więc nad czym tak właściwie ubolewam?)
Przyszedłem na pustkowie jako rachmistrz,
By policzyć jego mieszkańców – nikogo
Nie znalazłem przez całe sto mil, nikogo
Też w domu, z którym wiązałem nadzieje,
Choć nikłe, napatrzywszy się ze skarpy
Na pustkę obdartą do nagiej skały.
Nie znalazłem ludzi skłonnych się pokazać,
Żadnych o formie widzialnej dla oka.
Była jesień, ale po czym miałby ktoś
Rozpoznać tę porę, skoro każde drzewo
Zdolne zrzucać liście samo znalazło się
Na ziemi, gdzie jedynym jego śladem
Był pniak o słojach nachodzących sokiem,
A ocalałe, spróchniałe pnie nie mogły
Zaoferować jesieni ani listka,
Ani nawet ogołoconej gałązki.
Może bez pomocy oddychających drzew
Wiatr tym dobitniej wyrażał się o porze
Roku czy też dnia, trzaskając drzwiami
Odryglowanymi na wieki – jak gdyby
Nieokrzesańcy, wszedłszy, zamykali je
Sobie nawzajem przed twarzą. Dziewięciu
Naliczyłem, choć nie powinienem był
(Kto by mnie jednak rozliczył z wyobrażeń),
Zanim jako dziesiąty przeszedłem przez próg.
Gdzie moja kolacja? Gdzie czyjakolwiek?
Nie świeciła żadna lampa. Na stole nic.
Piec stał zimny, wysunięty spod komina;
Piec stał krzywo, bo nie miał jednej nóżki.
Ci ludzie, którzy weszli tu z trzaskiem drzwi,
Byli ludźmi według ucha, nie oka.
Nie siedzieli z łokciami na blacie stołu.
Nie spali na piętrach prycz. Nie widziałem
Tam ludzi i nie widziałem ludzkich kości.
Przeciw innym kościom uzbroiłem się
W poczerniały kikut rączki od siekiery,
Który leżał na podłodze w trocinach.
Nie kości stukały, lecz luźna szyba.
Przytrzymując za sobą zamknięte drzwi,
Myślałem, co tak naprawdę mógłbym zrobić
W związku z domem, w związku z nieobecnymi.
Ten dom, który w rok zdążył popaść w ruinę,
Zasmucił mnie nie mniej niż wszystkie domy
Obrócone w proch przez dziesięć tysięcy lat
Na styku Azji, Afryki i Europy.
Nic nie mogłem zrobić, chyba tylko przyznać,
Że nikogo tam nie było, i oznajmić
Wobec skarp zbyt odległych, by odbiły głos:
„To miejsce jest bezludne, a jeżeli
Nie zgadza się z tym ktoś dotąd milczący,
Niech przerwie milczenie lub milczy już zawsze.
Niech powie, dlaczego się z tym nie zgadza”.
Melancholia liczenia dusz w tych miejscach,
Gdzie ubywa ich z każdym kolejnym rokiem,
Jest nie do zniesienia, gdy w końcu znikają.
Widać chcę, by życie toczyło się dalej.
(tłum. Marcin Hanuszkiewicz)
[1] W oryginale: The Road Not Taken, w tomie Mountain Interval z 1916.
[2] Z wydanego w 1923, a w 1924 nagrodzonego Pulitzerem tomu New Hampshire.
[3] Tak przetłumaczył frazę Szekspira, out of joint, m.in. Maciej Słomczyński. Barańczak zdecydowanie błyszczy w owym dwuwersie, gdzie Hamlet skarży się na swój los: „Ten czas jest kością, wyłamaną w stawie – / Jak można liczyć, że ja ją nastawię?”.
[4] Dygresja etymologiczna: wyraz „cno” to archaizm ukryty w swym jedynym funkcjonującym kontekście, czyli w wyrażeniu „do cna”, jak na przykład w zdaniu: „Las, który tutaj rósł, wycięto do cna”; zdanie takie okazuje się całkiem dosłowne, tak się bowiem składa, że niespotykane w mianowniku „cno” pochodzi prawdopodobnie od prasłowiańskiego słowa „kien” – ścięty pień – które figurowało we wcześniejszej postaci wspomnianego wyrażenia, tj. „do kna”.
[5] Tłum. Zygmunt Kubiak.